Literatura czeska - przewodnik po kanonie
Literatura czeska to zbiór tekstów, które wpłynęły na sposób opowiadania o historii, wojnie i codzienności w Europie Środkowej. Wiele z nich ma w Polsce stałych czytelników, a niektóre tytuły znane są także z ekranu. Jak się w tym zorientować, gdy nie wiadomo, po które nazwisko sięgnąć najpierw? Ten przewodnik porządkuje najważniejsze książki i autorów na podstawie sprawdzonych faktów.
Czym jest kanon literatury czeskiej?
Kanon to zestaw dzieł i twórców, do których odwołują się kolejne pokolenia czytelników i pisarzy. W przypadku tej tradycji w XX wieku mieszczą się w nim powieść satyryczna, dramat, opowiadanie, proza debiutancka i poezja uhonorowana literackim Noblem. Nazwiska, które pojawiają się najczęściej, to Jaroslav Hašek, Karel Čapek i Bohumil Hrabal. Wokół nich warto ułożyć lekturę, a dopiero potem dodawać kolejnych autorów. Jest to najprostszy sposób, by nie zgubić się w tak szerokim zbiorze tytułów.
Jaroslav Hašek i Szwejk
Jaroslav Hašek opublikował Przygody dobrego wojaka Szwejka w odcinkach w latach 1921-1923. Powieść pozostała niedokończona, ponieważ autor zmarł 3 stycznia 1923 roku. Ta niezwykła forma publikacji sprawia, że książkę czyta się jak ciąg epizodów, a nie klasycznie zamkniętą fabułę. Brak zakończenia jest więc częścią historii tego utworu. Dla wielu osób Szwejk jest pierwszą lekturą z tego kręgu, bo łatwo go rozpoznać także poza Czechami.
Karel Čapek i słowo robot
Karel Čapek jest autorem sztuki R.U.R. z 1920 roku, w której pojawiło się słowo robot. Według Čapka wymyślił je jego brat Josef. Samo słowo wywodzi się od czeskiego robota, czyli pracy przymusowej. To dobry przykład tego, jak czeski pisarz potrafił wnieść do światowego języka termin używany do dziś, choć jego pierwotne znaczenie dotyczyło pracy, a nie maszyn. Dzięki temu R.U.R. jest ważne nie tylko jako dramat, lecz także jako część historii języka.
Hrabal, Kundera i Seifert - trzy ścieżki po XX wieku
Bohumil Hrabal napisał opowiadanie Pociągi pod specjalnym nadzorem. Film Jiřího Menzla na jego podstawie powstał w 1966 roku, więc tę historię można poznać zarówno na papierze, jak i na ekranie. Warto porównać obie wersje, bo pokazują, jak tekst Hrabala przeniesiono do innego medium.
Rok później, w 1967, Milan Kundera wydał Żart, swój debiut powieściowy. Dwa lata z rzędu przyniosły więc ważne dla czeskiej kultury premiery: film Menzla i pierwszą powieść Kundery.
Osobną ścieżkę wyznacza poezja. Jaroslav Seifert otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury w 1984 roku. Dzięki temu czeska poezja ma w kanonie równie mocne miejsce jak proza i dramat, a sam Seifert bywa dobrym wyborem dla czytelników, którzy chcą wyjść poza powieść.
Czy Franz Kafka był pisarzem czeskim?
To pytanie wraca w rozmowach o kanonie. Franz Kafka urodził się w Pradze, ale pisał po niemiecku. Dlatego zwykle omawia się go w kontekście literatury niemieckojęzycznej, choć jego związek z czeską stolicą pozostaje oczywisty. Ten przykład pokazuje, że o przynależności do kanonu decyduje nie tylko miejsce urodzenia, lecz także język, w którym powstał tekst.
Jak ułożyć lekturę?
Prosty plan zakłada kolejność od Szwejka Haška, przez R.U.R. Čapka i opowiadanie Hrabala, po powieść Kundery. Na koniec można sięgnąć po wiersze Seiferta. Taka kolejność pozwala przejść od satyry wojennej, przez dramat o robotach i prozę lat sześćdziesiątych, aż po poezję nagrodzoną Noblem.
Literatura czeska nie wymaga wielkiej wiedzy wstępnej, wystarczy zacząć od jednego tytułu i sprawdzić, który z autorów najbardziej trafia w gust. Warto wybrać pierwszą książkę z tej listy i dopiero potem decydować o dalszej drodze przez ten kanon.