Literatura Europy Środkowej: nobliści regionu
Literatura Europy Środkowej ma w światowym obiegu wyraźne miejsce, a w 1996 roku potwierdziła to Wisława Szymborska, która odebrała Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Kto jeszcze znalazł się wśród wyróżnionych i za co? Poniżej zebrane są nazwiska, daty i fragmenty uzasadnień, które pokazują, jak różne głosy mieszczą się pod jednym szyldem.
Literackie Nagrody Nobla dla pisarzy regionu
Najstarszym nazwiskiem w tym zestawieniu jest Jaroslav Seifert. Czeski poeta został laureatem Nobla w 1984 roku. Dwanaście lat później nagroda trafiła do Szymborskiej, a kolejne lata przyniosły następnych laureatów z tej części kontynentu. Pisarze regionu pojawiali się na liście w odstępach kilku lat, a nie jednorazowo. Dzięki temu ich nazwiska tworzą zestaw, który można czytać jako przekrój od poezji Seiferta po współczesnych laureatów.
W 2002 roku wyróżniono Imre Kertésza, pierwszego węgierskiego laureata literackiego Nobla. Nagrodę przyznano mu za pisarstwo, które odmalowuje kruchość doświadczenia jednostki wobec barbarzyńskiej samowoli historii. Jest to uzasadnienie skupione na człowieku, który pozostaje bezbronny wobec wydarzeń, na które nie ma wpływu. Ten punkt widzenia warto mieć w pamięci przy lekturze innych autorów.
Austriaczka Elfriede Jelinek otrzymała Nobla w 2004 roku, a Herta Müller w 2009 roku. Każda z nich to osobny świat literacki, a obie dołączają do grona, które pokazuje, że literackie Nagrody Nobla trafiały do regionu wielokrotnie. Od roku 1984 do nagrody za rok 2018 mija ponad trzydzieści lat, w których to grono stopniowo się poszerzało.
Olga Tokarczuk i opóźniony Nobel
Ostatni w tym zestawieniu przypadek ma nietypową historię. Olga Tokarczuk otrzymała literackiego Nobla za rok 2018, ale nagrodę ogłoszono dopiero w październiku 2019 roku. W 2018 roku nie została ona przyznana z powodu kryzysu w Akademii Szwedzkiej. Dlatego Nobel dla Tokarczuk jest wśród literackich Nagród Nobla przykładem werdyktu, który pojawił się z opóźnieniem.
Uzasadnienie dla Tokarczuk mówi o narracyjnej wyobraźni, która z encyklopedyczną pasją przedstawia przekraczanie granic jako formę życia. Jest to sformułowanie, które dobrze pasuje do rozmowy o literaturze Europy Środkowej, bo przekraczanie granic bywa w niej tematem, a nie tylko metaforą. Warto zestawić je z uzasadnieniem dla Kertésza. U Węgra akcent pada na kruchość jednostki i na historię, która ją przytłacza. U Tokarczuk akcent pada na ruch, na przekraczanie granic rozumiane jako sposób życia, a nie jako zagrożenie. Pierwsze uzasadnienie opisuje człowieka zatrzymanego przez dzieje, drugie człowieka, który nieustannie przechodzi na drugą stronę.
Co łączy laureatów literatury Europy Środkowej?
Zestawienie obejmuje kobiety i mężczyzn, autorów z Polski, Czech, Węgier i Austrii oraz Herty Müller. Trudno więc mówić o jednym stylu czy jednej szkole. Łączy ich raczej geograficzne i historyczne tło, na którym powstawały książki, a poszczególne nagrody dotyczą bardzo różnych tematów, od poezji Seiferta po powieściową wyobraźnię Tokarczuk.
Lista nie jest kompletna i nie rości sobie praw do pełnego katalogu. Pokazuje jednak, że nobliści regionu to grupa różnorodna, a literatura Europy Środkowej nie kończy się na nazwiskach z Noblem. Dobrym sposobem na poznanie tych autorów jest sięgnięcie po jedną książkę każdego z nich i porównanie, jak odmiennie piszą o doświadczeniu człowieka w jednym regionie świata. Taka lektura pozwala samodzielnie ocenić, czy pisarze regionu mają podobną wrażliwość, czy raczej reprezentują bardzo różne głosy.